لائيكي و پيڤهرێن سهرهدهريكرنێ دگهل پارت و بزاڤێن ئيسلامي
عثمان يونس ايتوتي
ئهندامێ جڤاتا پارێزگهها دهوكێ
عهلمانييهت وهك نهزعهيهك بۆ رِێڤهبرنا جيهانێ و وهك مهزههبهك بۆ مهرجهعييهتا دنيايێ و وهك پرِۆژهيهكێ خۆسهر بۆ ئاڤاكرنا مرۆڤان نهيا د شياندايه بێته نياسين و تێگههشتن دوير ژ هێجهت و بهانهيێت پهيدابوونا وێ د چارچۆڤهيێ شارستانييهتا رِۆژئاڤايێدا ب سێ گۆشهيا وێڤه، ئانكوو ب رِه و رِويشالێن فهلسهفهيا وێ يا ئهغريقيڤه و ب كهلتۆرێ وێ يێ رِۆمانيڤه و ب زێدههييا وێ يا مهسيحيڤه بۆ ئهوان رِه و رِويشال و ئهوى كهلتۆرى چو گۆمان تێدا نينه پهيدابوونا عهلمانييهتێ و شينبوونا وێ د ژينگهها رِۆژئاڤاييدا گهلهك هێجهت و بهانهيێت خۆ يێت ديرۆكى و هونهرى و دينى و ژيوارى ههبوون و بهلكوو عهلمانييهت ببوو پێدڤييهك بۆ ژيوارێ وێ، نهخاسمه د چهرخێ رِابوونێدا ب تايبهتى پێدڤييهك بوو بۆ پێشاهێتێن وێ رِابوونێ پێخهمهت قورتالكرنا خۆ و جڤاگههێت خۆ ژ قهيد و كهلامچێت دێرێ.
لڤێري من نهڤێت بچمه دناڤ بابهتێ عهلمانييهتێدا ب سێ گوشهييا وێڤه، چونكي بابهت دێ گهلهك دوير و درێژ بيت، لێ من دڤێت بچمه دناڤ بابهتيدا ب وي دهرگههيدا، كا عهلمانييهتێ چهند كارلێكرن ل سهر ههمي لائيكييان كرين نهخاسمه ل سهر لائيكيێن كوردستانێ ئهوژي د بهرچاڤنهكرنا پهيدابوونا عهلمانييهتێ دچارچوڤهيێ شارستانييهتا وێ يا رۆژئاڤييدا ب رِه و رِويشالێن فهلسهفهيا وێ يا ئهغريقيڤه و ب كهلتۆرێ وێ يێ رِۆمانيڤه و ب زێدههييا وێ يا مهسيحيڤه، ئهز وهسا دبينم كو كارلێكرن يا نێگهتێڤ يا ل سهر وان كري چونكي ئهڤ چهنده ژي ديار دبيت د سهرهدهريكرنا وان د گهل پارت و بزاڤێن ئيسلاميدا ئهوژي بێي بهرچاڤ وهرگرتنا پهيدابوونا عهلمانييهتێ و شينبوونا وێ دژينگهها رۆژئاڤادا.
لائيكيێن كوردستانێ يێن كهتينه شاشييهكا گهلهك مهزن كو سهرهدهرييێ د گهل ههمى رِهوت و پارتێن ئيسلامى ب ئێك رِهنگ و ب ئێك بهرێخودان و ب ئێك ههلوێست دكهن، ئهڤه ژى دبيته ئهگهرێ:
1ـ ههلوهشاندن و ههرِفاندن و بهرچاڤ وهرنهگرتنا ههمى جوداكارييێن سروشتى، ئهوێن د ناڤ ههر مللهتهكيدا ههين، چ ل سهر ئاستێ دهولهتى، چ ژى ل سهر ئاستێ هزرێ بيت، چ ژى ل سهر ئاستێ ئايديۆلۆجيهت و شێوازێ كاركرنێ بيت. ئهڤ رِهنگێ سهردهرييێ دبيته جهێ حێبهتييێ، جونكي ئهڤ رهنگێ هزركرنێ ئهز وهسا دبينم قالبدنا مرۆڤييه.
بۆ نموونه: ل ڤێرێ دێ هندهك جوداكارييێن سروشتى بهرچاڤكهين:
• جوداكارييا نهتهوه و نهژادا دناڤ مللهتاندا، ئهڤه ژى بهلگهيه بۆ ههبوونا خودايێ مهزن، خودێ د قورئانا پيرۆزدا بهحسێ جڤاكا مرۆڤاتييێ دكهت و دبێژيت:
(وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآياتٍ لِلْعَالِمِينَ) - (و ژ نيشانێت مهزناتى و دهستههلاتدارييا وى، چێكرنا ئهرد و ئهسمانان و جودايى و نهوهكههڤييا زمان و رِهنگێت ههوهيه، ب رِاستى ئهڤه نيشانێت ئاشكهرانه ل سهر مهزناتى و دهستههلاتدارييا خودێ بۆ مرۆڤێت زانا و و تێگههشتى).
• ديسا جوداكارى د مللهت و ئويجاخاندا، ئهڤ چهنده ژى بۆ نياسينێيه د ناڤبهرا واندا، قورئان دبێژيت:
(يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) - (گهلى مرۆڤان، ب رِاستى مه هوين ژ نێر و مێيهكى( ئانكوو زهلام و ژنهكێ كو ئادهم و حهوانه) يێت دايين، و مه هوين يێت كرينه مللهت مللهت و عهشير عهشير دا ئێك و دو بنياين، ب رِاستى يێ ژ ههوه ههمييان پتر ب رێز و رويمهت ل دهڤ خودێ، ئهوه يێ ژ ههوه ههمييان تهقواتر(ئانكوو يێ ژ ههوه ههميان پتر ژ خودێ دترسن)، و خودێ زێده زانا و شارهزايه).
• ديسا جوداكارى د هزرو بيروباوهراندا، ئهڤه ژى سيفهتهكا سروشتييا مرۆڤانه و شيانێن كۆمكرنا ههمى خهلكى ل سهر ئێك هزرو بيرو باوهر تشتهكێ موستهحيله، بهلگه بۆ ڤێ چهندێ قورئانا پيروز دبێژيت:
(وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَيَتَ بِمُؤْمِنِينَ) - (باراپنر ژ مرۆڤان باوهرييێ بائينن، خۆ تو ل سهر پێ رژد بى ژى).
(وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ......) - (و ئهگهر خودايێ ته ڤيابايه (جودابى نهبايه)، دا ههمى مرۆڤان كهته ئێك مللهت، و ل سهر ئێك رِێكێ كۆم كهت (وهكى ملياكهتان)، و (مرۆڤ) بهردهوام دێ د ژێك جودا بن (ههر ئێك ل دويڤ دلێ خۆ دێ رِێكا خۆ بۆ خۆ ههلبژێريت)).(ئهو نهبيت يێ خودێ دلۆڤانى پێ برى (كو ئهو ژى ئههلێ سونهتێ و جهماعهتێنه)، و ئهو ژ بهر هندێ (دا دلۆڤانبيێ پێ ببهت) يێت داين).
• ديسا جوداكارى د شهرائع و بهرنامه و پرۆگراماندا و شارستانييهتاندا تشتهكێ سروشتييه د ژيانێدا، بهلگه بۆ ئهڤێ چهندێ قورئانا پيروز دبێژيت:
(لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا ولو شاء الله لجعلكم امة واحدة ولكن ليبلوكم في ما اتاكم فاستبقوا الخيرات الى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون) -(مه ههر ئێك ژ ههوه (مهخسهد پێ جوهى و فهله و موسلمانن) رِێكهك و بهرنامهيهك يێ داييێ، و ئهگهر خودێ ڤيابايه، دا ههمييان كهته ئێك مللهت (ئێك دين و ئێك بهرنامه) دا ههوه ب ئهوا داييه ههوه (كو هوين كرينه گهلهك دين) بجهرِبينيت، ڤێجا دهست ب خێران بكهن، و بكهنه بهرِبهزينك. زڤرينا ههوه ههمييان ب بال خودێڤهيه، ڤێجا (وێ رِۆژێ، رِۆژا قيامهتێ) ئهز دێ ههوه ب وى تشتى هوين تێدا نهئێك و جودا ئاگههدار كهم).
ل ڤێرێ پسيار ئهوه مادهم ئهڤ جوداكارييه ههنه، ئهرێ دورسته ههر كارهكێ ئێك ژ پارتهكێ ئان ژ رِهوتهكى بكهت ب ههميانڤه بێته رِادان و ئهڤ جوداكارييێن سروشتى ئهڤێن مرۆڤى دهست تێدا نه ب بهرچاڤ نهئێنه وهرگرتن؟؟ ئهرێ دورسته ب ئێك ههلوێست سهرهدهريكرن دگهل ههميان بكهن بێى بهرچاڤ وهرگرتنا ههمى جوداكاريێن سروشتى؟ ئهرێ دورسته ئهڤ سهرهردهريكرنه دگهل پارت و بزاڤێن عهلماني بێنه كرن؟ ئهرێ بوچي ئهڤ چهنده ژي بۆ پارتێن عهلماني ژي نابنه پيڤهر؟ ئهرێ بۆچي ئهگهر پارتهكا عهلماني خهلهتييهكا كوژهك كره نائێته تهعمميمكرن ل سهر ههمي پارتێن عهلماني؟
2ـ ههلوهشاندن و ههرِفاندنا كارلێكرنا جوگرافى و مێژوويى و ههمى توخمێن گرێدايى ب تايبهتمهندييێن رِهوشهنبيرى و مهدهنى و شارستانيهتا ههر جڤاكهكێ .
3ـ ههلوهشاندنا ههمى تخويبێن قوتابخانهيێن هزرى و نهتهوهيى ئهوێن د ناڤ ههر جڤاكهكا مرۆڤاتييێدا ههى كو د رِاستيدا ههبوونا وارێ هزرى و نهتهوهيى تشتهكێ سروشتييه.
ل دونيايێ ئهڤرۆكه گهلهك رِهوت و پارت و بزاڤ يێن ههين، ئهڤ پارت و بزاڤه چ يێن ئيسلامى بن، چ عهلمانى چ نهتهوهيى … ههر ئێك ژ ڤان هندهك تايبهتمهندييێن خۆ يێن ههين و جوداكارى يا ههى دناڤبهرا واندا د شێوهيێ كاركرن و ئارمانج و ئاليات و گهلهك تشتێن دى.
ديسا جوداكارييا ههى د جهێ كاركرنێدا، ل ڤێرێ پسيار ئهوه ئهرێ دورسته ب ههبوونا ئهڤان جوداكارييا ب ئێك ههلوێست سهرهدهريێ دگهل ههمى پارت و بزاڤان بێتهكرن؟؟
ههر ڤهكۆلهرهكێ سهرهتايى، شارهزايى د زانستێ جڤاكناسيدا ههى باش دزانيت ههبوونا جوداكارييێ د ناڤبهرا جڤاك و نهتهوه و هزر و بير و بۆچۆن و ديناندا دبيته ئهگهرێ ههبوون و پهيدابوونا جوداكارييێ د سهربۆرا سياسيدا ژ ههر جڤاكهكێ بۆ ئێكا دى.
و ئهڤ سهربۆر و شارهزايييه، نه ب تنێ جوداكارييا ههى د ناڤبهرا دو دهولهتاندا، بهلكى يا ههى د ناڤ ئێك دهولهتدا، و ئهڤ چهنده ژى كارهكێ سروشتييه.
بۆ نموونه، سهربۆرا رِهوتێ ((سنى)) يا جودايه ژ سهربۆرا رِهوتێ ((شيعى))، ديسا سهربۆرا دهولهتا جهزائير يا جودايه ژ سهربۆرا دهولهتا مهغرب، و ئهڤ ههردووكه د ئێك كيشوهر دانن و ئێك نهتهوهنه و ئێك زمانن، ئهڤه هندێ دگههينيت كو د ئێك كيشوهردا جوداكارييا ههى د ناڤبهرا دهولهتێن سهر ب كيشوهريڤه، و جوداكارى يا ههى ژ كيشوهرهكى بۆ كيشوهرهكێ دى.
ديسا د ناڤ ئێك دهولهتدا گهلهك گرۆپ يێت ههين، رِهوتێن ئيسلامى و عهلمانى و نهتهوهيى و رِهوشهنبيرى و ...هتد: بهلێ د ناڤ ههر ئێك ژ ڤان رِهوتاندا جوداكارييێن ههين چ ل سهر ئايديۆلۆجيهتێ بيت چ ل سهر شێوازێ ب كارئينانێ بيت.
بۆ نموونه: د ناڤ رِهوتێن ئيسلاميدا رِهوتێن توندرِهو و ناڤنجى و يێن چاكساز و ...هتد. يێن ههين، ئهڤ چهنده ژى نه ب تنێ د ناڤ رِهوتێن ئيسلاميدا يێن ههين بهلكى د ههر دهولهتهكێدا و د چ وارێ گشتيدا كار بكهت.
ههبوونا ڤان رِهنگێن جوداكارييێ تشتهكێ بهديهييه ل دهڤ ههر كهسهكى و ههر پارتهكێ و ههر رِهوشهنبيرهكى، بهلێ هندهك ئهوێن خۆ ب رِهوشهنبير و خودان هزر و بير و بۆچۆن و ئايديۆلۆجيهت ددانن خۆ شاش دكهن، ئهڤان (بديهي)يان ب پشت گوهێ خۆڤه دهاڤێژن و بهرچاڤ وهرناگرن، كار و كريارێ خۆ يێ تهرخانكرين بۆ شێليكرنا ئيسلامێ و ل سهر پارت و بزاڤێن ئيسلامي دنڤيسن، و وهسا ديار دكهن كو پارت و بزاڤێن ئيسلامي تشتهكێ نهلڤه و ژ ئهفغانستان و جهزائير و غانا دهست پێ دكهت.
لائيكيێن كوردستانێ دكهڤنه شاشييهكا گهلهك مهزن، دهمێ سهربۆرا تاليبان د ئهفغانستانێدا رِهوتێ رِێكخستييا (قاعده) يا ب سهر (اسامه بن لادن) و هندهك پارتێن دى يێن توندرِهو د جيهانا ئيسلاميدا (ئهوێن شێوازێ كوشتن و ترساندن و سهرژێكرنێ ب كاردئينن دژى موسلمان و غهيرى موسلمانان كو شێوازهكى دويره ژ رِاستييا ئيسلامێ) دكهنه نوينهرێن ئيسلامێ و ئهڤه دبيته ئهڤهرێ هندێ گهلهك هزرو بيرو باوهر و رِهفتار ل سهر ئيسلامێ بێى بهرچاڤ وهرگرتنا جوداكارييان دئێتنه ههژمارتن.
ڤێجا ڤان سهربۆران ل سهر ههمى رِهوت و پارتێن ئيسلامى ـ ل ههر جههكى ههبيت ـ بێى جوداكارى و بێى بهرچاڤ وهرگرتن حسێب دكهن. و ئهڤه شاشييهكا گهلهك مهزنه.
ژێدهر:
1ـ العلمانيه بين الغرب والاسلام.. محمد عماره.
2ـ نقد العلمانيه.. الدكتور محمد التكريتي.
3- مفا ژ رۆژناما رهسهن وهرگرتييه.
|